tâm địa kẻ gian hùng người thường không thể đoán hết được vậy

 Tào Tháo có lúc tỏ ra nhân từ, có lúc lộ chân tướng tàn bạo. Như xá miễn tô thuế cho dân Ký Châu, ấy là nhân. Đến khi biết trăm họ Nam Bì phá băng kéo thuyền, thì sao mà tàn bạo đến thế? Không giết dân bỏ trốn, là nhân. Nhưng lại đe răn dân chớ để quân sĩ bắt, mà không cấm quân sĩ đừng giết dân thì Tháo tàn bạo thay! Những việc tàn bạo phần nhiều là thực. Những việc nhân nghĩa phần nhiều là giả dối. Thế thì Tháo đối xử với dân Thanh, Ký cũng chẳng khác gì Tháo đối xử với Viên Thiệu: Giết con Thiệu, cướp lấy vợ, chiếm lấy đất mà còn tới mộ Thiệu để mà khóc đó là “chân từ bi” được chăng? Hay là “giả từ bi”? tâm địa kẻ gian hùng người thường không thể đoán hết được vậy.

Nguy cấp thì hợp nhau, hết nguy lại lìa. Đó là ý nghĩa cái kế sách chiếm Ký Châu của Quách Gia. Cái mưu bình định Liêu Đông của Gia cũng y như thế. Tào Tháo tiến quân đánh đất Bắc, thì anh em Đàm, Thượng hòa hợp để chống cự. Tháo vừa quay binh về Nam thì Đàm, Thượng lại đánh nhau ngay. Hai cái thế sống chung giữa Đàm và Thượng cũng như giữa Hy, Thượng và Công Tôn Khang chẳng khác gì nhau. 

Chỉ có điều là Thượng với Đàm hai bên cùng bị diệt. Còn Hy, Thượng với Công Tôn Khang thì một bên mất, một bên còn. Ở Ký Châu, Tháo đợi xảy ra nổi loạn thì kéo đến diệt cả hai. Ở Liêu Đông thì Tháo cứ ngồi im để cho bên nọ diệt bên kia, mình khỏi phải mệt sức. Việc bình định cả hai nơi chỉ khác nhau một điểm này mà thôi.

#taothao  

(Lời bình của Mao Tôn Cương trong Thánh Thán Ngoại Thư)